महिला क्रिकेटची खरी जननी – प्रेमलाताई चव्हाण

अनिल कदम /उंब्रज

प्रेमलाताईंचा परिचय आणि पार्श्वभूमी

२ जुलै १९१८ रोजी जन्मलेल्या प्रेमलाताई चव्हाण या माजी मुख्यमंत्री पृथ्वीराज चव्हाण यांच्या आई होत्या. पण त्यांच्या ओळखीचा पाया केवळ ‘चव्हाण घराण्याची स्त्री’ एवढाच नव्हता — तर तो होता त्यांच्या स्वतःच्या कार्याचा, ध्येयवेड्या वृत्तीचा आणि महिलांच्या अधिकारासाठीच्या लढ्याचा.

त्यांनी बालपणापासूनच शिक्षणाला आणि समाजसेवेला महत्त्व दिलं. त्याकाळी महिलांच्या शिक्षणाकडे समाज दुर्लक्ष करत असताना, त्यांनी स्वतः शिक्षण घेतलं आणि इतर महिलांसाठी शिक्षणसंस्था उभारल्या. कराडमध्ये त्यांनी स्थापन केलेली माँटेसरी शाळा आजही त्या दृष्टीकोनाची साक्ष देते. समाजात महिलांना सन्मानाने जगता यावं, हा त्यांचा जीवनधर्म होता.

महिला क्रिकेटची बीजे – एक साहसी स्वप्न

१९७० च्या दशकात भारतात महिला खेळाडूंना केवळ मनोरंजनापुरतं मैदान उपलब्ध होतं. महिलांनी क्रिकेट खेळावं, ही कल्पनाच अनेकांना वेड्यासारखी वाटायची. पण प्रेमलाताईंचं विचारविश्व वेगळं होतं. त्यांना वाटत होतं की, "खेळ म्हणजे केवळ स्पर्धा नव्हे — तो आत्मविश्वासाचा पाया आहे."

१९७३ साली त्यांनी ऑल इंडिया वुमेन्स क्रिकेट असोसिएशन (AIWCA) ची स्थापना केली. हा त्या काळात एक क्रांतिकारी निर्णय होता. कोणतीही सरकारी मदत नाही, ना प्रायोजक, ना आर्थिक हातभार — पण प्रचंड आत्मविश्वास आणि दृढ इच्छाशक्ती होती. त्यांनी महिलांसाठी प्रशिक्षण शिबिरे, राज्यस्तरीय सामने आणि स्पर्धा आयोजित केल्या. पुणे, मुंबई, नागपूर, कराड, कोल्हापूर यांसारख्या ठिकाणी त्यांनी महिला क्रिकेटचा पाया घातला.

AIWCA च्या स्थापनेनंतर महिलांना प्रथमच अधिकृत क्रिकेट संघटनेचा भाग होण्याची संधी मिळाली. आज भारतीय महिला क्रिकेट संघ जगातील शीर्ष संघांमध्ये गणला जातो, त्याचं मूळ प्रेमलाताईंच्या या प्रयत्नांतच दडलेलं आहे.

संघर्ष आणि सामाजिक अडथळ्यांचा सामना

प्रेमलाताईंना माहित होतं की समाजातील विचार बदलणं सोपं नाही. महिलांनी खेळावे, तेही क्रिकेट — हा समाजाला पचत नव्हता. अनेक कुटुंबं मुलींना मैदानावर पाठवायला तयार नव्हती. पण प्रेमलाताईंनी आपल्या सौजन्यपूर्ण परंतु ठाम नेतृत्वातून समाजाचा दृष्टिकोन बदलायला सुरुवात केली.

त्यांनी म्हटलं होतं, “स्त्रीला संधी दिली, तर ती केवळ घर नाही तर राष्ट्रही घडवू शकते.”

या विचाराने त्यांनी महिलांना फक्त क्रीडा नाही, तर स्वतःसाठी उभं राहण्याचं धैर्य दिलं. त्या काळात क्रिकेटसाठी मैदान, साधनं, प्रशिक्षक या सगळ्यांचा अभाव होता. पण प्रेमलाताईंनी राजकीय संबंधांचा उपयोग करून महिला क्रिकेटला स्थानिक संस्थांकडून मदत मिळवून दिली. त्यांनी राज्य सरकार आणि केंद्र सरकारकडे सतत पाठपुरावा करून महिला खेळांसाठी स्वतंत्र निधीची मागणी केली.

पहिली महिला क्रिकेट विश्वचषक आणि भारताची भूमिका

१९७८ मध्ये भारतात पहिला महिला क्रिकेट विश्वचषक खेळविण्यात आला. त्या स्पर्धेच्या आयोजनात प्रेमलाताईंचं योगदान निर्णायक होतं. त्यांनी संपूर्ण संघटनेला प्रेरणा दिली, खेळाडूंना मानसिक पाठबळ दिलं, आणि या क्रीडा आंदोलनाला राष्ट्रीय व्यासपीठ दिलं.

त्या काळी महिला क्रिकेट खेळाडू प्रवास, निवास आणि उपकरणांसाठी स्वतः खर्च करत होत्या. तरीही त्या न खचता खेळत राहिल्या, कारण त्यांच्या मागे प्रेमलाताईंचं प्रोत्साहन होतं.

राजकारण आणि समाजकारणातील संतुलन

प्रेमलाताई चव्हाण या दोन वेळा संसद सदस्य राहिल्या. त्यांच्या भाषणांमध्ये महिलांच्या अधिकारांचा मुद्दा नेहमी अग्रस्थानी असायचा. शिक्षण, आरोग्य, स्वावलंबन, आणि महिलांच्या सहभागाचं महत्त्व त्या सातत्याने अधोरेखित करत असत. त्यांनी केवळ कायदे केले नाहीत, तर प्रत्यक्ष कृतीतून समाजपरिवर्तन घडवलं.

राजकारणात असतानाही त्यांनी सत्ता कधीही वैयक्तिक फायद्यासाठी वापरली नाही. त्या सत्ता म्हणजे जबाबदारी मानत. त्यांच्या नेतृत्वशैलीत सौजन्य, विनम्रता आणि दृढता या तीन गोष्टी ठळकपणे दिसत.

महिला सक्षमीकरणाचा पाया

प्रेमलाताईंनी महिलांसाठी रोजगार प्रशिक्षण केंद्रे, बचत गट, महिला शिक्षण संस्था आणि आरोग्य शिबिरे सुरू केली. त्या म्हणायच्या — “स्त्रीला हातात बॅट द्या, झाडू नव्हे. ती खेळेल, जिंकेल, आणि आत्मसन्मान परत मिळवेल.”

त्यांच्या या वाक्यात केवळ शब्द नव्हते, तर भारतीय समाजातल्या स्त्रीसाठी नवा अध्याय होता.

त्यांचा वारसा आणि आजचा काळ

आज भारतीय महिला क्रिकेट संघ जगभर गाजतो आहे. स्मृती मंधाना, हरमनप्रीत कौर, शफाली वर्मा यांसारख्या खेळाडूंना देशभर मान मिळतो आहे. पण या सर्वांच्या मागे असलेलं बीज १९७३ मध्ये रोवलं गेलं — प्रेमलाताईंच्या हातून.

भारतीय क्रिकेट बोर्डाने (BCCI) २००६ मध्ये महिला क्रिकेटला आपल्या कक्षेत घेतलं. पण त्याआधी जवळपास तीन दशके, महिला क्रिकेट संघटनेची धुरा प्रेमलाताईंच्या विचारांवरच चालत होती.

आजही महिला क्रिकेट संघटनेतील ज्येष्ठ खेळाडू सांगतात — “प्रेमलाताईंचं मार्गदर्शन नसतं, तर आम्ही मैदानावर पाऊल टाकू शकलो नसतो.”

प्रेमलाताईंचं व्यक्तिमत्त्व – एक प्रेरणा

त्यांचं बोलणं मृदू, पण शब्द टोकदार. त्या न घाबरणाऱ्या, पण न नमणाऱ्या होत्या. त्यांनी दाखवून दिलं की समाजात स्त्रीला केवळ सहनशीलतेचा नव्हे, तर नेतृत्वाचा अधिकार आहे.

८ जुलै २००३ रोजी त्यांचं निधन झालं, पण त्यांची आठवण आजही प्रत्येक महिला खेळाडूच्या मनात जिवंत आहे. त्यांच्या कार्यामुळेच आज भारतीय महिला क्रिकेटचा झेंडा जगात फडकतो आहे.

प्रेमलाताई चव्हाण या केवळ एक नेत्री नव्हत्या — त्या एक विचार होत्या. त्यांनी महिलांसाठी खेळाच्या जगात दरवाजे उघडले, जे आजही खुले आहेत. त्यांचं जीवन हे शिकवतं की —

“धैर्य, दृष्टी आणि निर्धार असला, तर कोणतीही बंधने मोडता येतात.”

भारतीय महिला क्रिकेटचा प्रत्येक चौकार, प्रत्येक विकेट, प्रत्येक विजय हा प्रेमलाताईंच्या स्वप्नांचा विस्तार आहे.